پێنج ساڵ لە گەڕانەوەی تاڵیبان لە سەدەی ناوەڕاستدا لە سەردەمی ئیمپریالیزمدا
پێنج ساڵ بەسەر ڕووخانی کابول و دووبارە دامەزراندنەوەی ڕژێمی تاڵیبان لە ١٥ی ئابی ٢٠٢١ تێدەپەڕێت، ئەم ڕووداوە بە پێچەوانەی گێڕانەوەی ڕووکەش کە وەک “سەرکەوتنی گرووپێکی دژە کۆلۆنیالیزم یان گەڕانەوە بۆ نەریتە ئیسلامییەکان دەیخەنە ڕوو؛ لە چوارچێوەی ماتریالیزمی مێژووییدا، فۆرمێکە لە سەرمایەداریی ناوخۆیی وابەستە بە سیستەمی سەرمایەداری جیهانی. ڕژێمی تاڵیبان ڕوونە هێمای قەیرانی سیستماتیکی سەرمایەداریی جیهانی و سیاسەتە ئیمپریالیستیەکان لە ناوچەکەدا بە واتایەکی تر ئەم دەسەڵاتە بەرهەمی ڕاستەوخۆی دژایەتییە ناوخۆییەکانی سیستەمی هەژموونی سەرمایەداری جیهانی و شکستی پڕۆژە نیولیبراڵییەکانە لە “نەتەوەسازیدا”. ئه وه ی ئه مڕۆ له ئه فغانستان ڕووده دات،
دیمه نی به ڕژه وه ندییه ناکۆکه کانی بۆرژوازی نێوده وڵه تی و ڕکابه ڕی جیۆپۆلیتیکی و پێشێلکردنی ئاشکرای مافه کانی مرۆڤ و ئاپارتایدی جێندەری ڕێکخراو و بێ بایه خی به ها دیموکراسییه کانه که جیهانی ڕۆژئاوا به به ڕژه وه ندییه کانی خۆی به وه ده زانێت.
1- درێژەدان بە هەژموونی ئیمپریالیستی لە ژێر پەردەی ڕێککەوتنی ئاشتی دۆحە بە پێچەوانەی گێڕانەوەی باو، کشانەوەی سەربازی ئەمریکا و ناتۆ لە مانگی ئابی ٢٠٢١ بە مانای کۆتایی هاتنی دەستێوەردانی ئیمپریالیست لە ئەفغانستان نەبوو. ڕێککەوتنی دۆحە کە لە مانگی شوباتی ٢٠٢٠ لە نێوان ئەمریکا و تاڵیبان واژۆ کرا، پەیمانی ئاشتی نەبوو، بەڵکو “گۆڕینی تاکتیک” بوو لەلایەن واشنتۆنەوە بۆ بەڕێوەبردنی قەیرانەکان. بەپێی ئەم ڕێککەوتنە، ئەمریکا بەڵێنی دا کە هەفتانە پاکێجی کاش دۆلاری لەژێر پەردەی هاوکاری مرۆیی بخاتە ناو کابولەوە.
گۆڤاری شیکاگۆ “شۆڕش”، ژمارە ٧٩٢ی مانگی ئازاری (٢٠٢٦)، بە دروستی ئەم لێشاوی دۆلارە وەک فیدیەی ئیمپریالیستی بۆ سەقامگیرکردنی نرخی ئاڵوگۆڕی ئەفغانستان و ڕێگریکردن لە داڕمانی تەواوەتی بیرۆکراسی تاڵیبان وەسف دەکات.
ئەم هاوکارییە ساڵانەیە ملیارد دۆلارییە بۆ خۆشگوزەرانی خەڵک نییە، بەڵکو بۆ پاراستنی سەقامگیریی دەسەڵاتێکە کە ڕۆڵی جەندرمێکی ناوچەیی دەگێڕێت بۆ خۆگرتنی ڕکابەرەکانی وەک ڕووسیا و چین و ئێران.
باڵادەستی ئەمریکا لەسەر ئاسمانی ئەفغانستان و هەڕەشەی ترەمپ بۆ وەرگرتنەوەی بنکەی سەربازی باگرام و گەڕاندنەوەی ئەو کەرەستە سەربازیانەی کە ماونەتەوە بە بەهای ٨٠ ملیار دۆلار بەڵگەی ڕوونن بۆ بەردەوامبوونی داگیرکاری مەدەنی و چاودێری ئیمپریالیستەکان. لە لایەکی دیکەوە، بوونی ئابووری چین و وڵاتانی ئاسیای ناوەڕاست لە دەوروبەری ڕووسیا لە بوارەکانی مین و سەرچاوە ژێرزەمینییەکان، پڕۆژەکانی ژێرخانی ئابووری، گواستنەوە و کشتوکاڵ، هەروەها پەیوەندییە نزیکەکانی تاڵیبان لەگەڵ ئێران و پشتیوانیی سوپای پاسداران لە بازنەی مەلا هەیبەتوڵڵا، ناتوانێت نیگەرانی لە واشنتۆن دروست نەکات.
ڕاستییەکە ئەوەیە زلهێزەکان لە خەمی بەرژەوەندییە ستراتیژییەکانی خۆیانن و لە ئەفغانستان و ناوچەکەدا خەریکی کێبڕکێی وێرانکەرن کە قوربانییەکانی تەنیا خەڵکی هەژاری ئەفغانستانن.
تاڵیبانی سەدەی ناوەڕاست لە خزمەت مۆدێرنیتە سەرمایەداریدا ناکرێ ڕژێمی تاڵیبان تەنیا وەک دیاردەیەکی “فاشیزمی ئایینی نەتەوەیی” یان “سەدەی ناوەڕاست” وەسف بکرێت، بەڵکو وەک کارکردێکی ئۆرگانیکی سیستەمی سەرمایەداری وابەستە. تاڵیبان بە سەرکوتکردنی دڕندانە بزووتنەوە ناڕەزایەتییەکانی کرێکاران، ژنان و لاوان بۆ کار، نان، ئازادیی خوێندن، ڕێگای بۆ ئیستغلالکردنی بێسنووری کرێکاری هەرزان و سامانی سروشتی خۆش کردووە.
لە کاتێکدا داهاتی باجی ناوخۆیی تاڵیبان لە ساڵێکدا گەیشتووەتە نزیکەی چوار ملیار دۆلار، نیوەی ئەم بودجەیە بۆ “ئاسایش” و سەرکوتکردن خەرج دەکرێت و پشکی تەندروستی گشتی و چاودێری کۆمەڵایەتیش بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەتەوە. یاسای ئەم دەسەڵاتە دەستوورێکی مۆدێرن نییە بەڵکو کۆمەڵێک فەتوای کۆنەپەرستانەیە کە لەلایەن مەلا هەیبەتوڵڵا، سەرکردەی توندڕەو کە بنکەکەی لە قەندەهار دەرچووە.
زیاتر لە 100 فەرمان کە زۆربەیان دژی ژنان و کچانن، “ئاپارتایدی جێندەرییان بە دامەزراوەیی کردووە”.
بەپێی ئاماری نەتەوە یەکگرتووەکان، لەسەدا ٥٢ی ژنانی ئەفغانستان لە مانگێکدا تەنها جارێک یان دووجار لە ماڵەکانیان دەردەچن و لەسەدا ٧٥یان بەبێ مەحرەم هەست بە نائارامی دەکەن. ئەم سنووردارکردنانە بە شێوەیەکی کاریگەر ژنانی لە بەشداریکردنی کاریگەر لە کۆمەڵگادا دوورخستووەتەوە و کردوویانە بە بوونەوەرێکی وابەستە و ماڵەوە. بە تایبەتی، فەرمانی ژمارە (١٢) (٢٠٢٦) کە بنەمای یەکسانی یاسایی هەڵدەوەشێنێتەوە و توندوتیژی خێزانی تەنها کاتێک بە تاوان دەزانێت کە ببێتە هۆی “دەرئەنجامی جەستەیی جددی”، و فەرمانی ژمارە ١٨ کە مافی جیابوونەوەی ژنان سنووردار دەکات و بە شێوەیەکی کاریگەر هاوسەرگیری منداڵان بەرەوپێش دەبات، ئامانجی ڕژێم نیشان دەدەن بۆ بەرهەمهێنانەوەی سیستەمێکی پیاوسالاری کە هاوتەریب بێت لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی چینی دەسەڵاتداری نوێ (بۆرژوازی وابەستە).
قەیرانی مرۆیی و نەوەی ونبوو سیاسەتەکانی تاڵیبان ئەفغانستانی کردووە بە گۆڕستانێکی خەون. ئەفغانستان تاکە وڵاتی جیهانە کە کچان لە خوێندنی ناوەندی و زانکۆی بێبەش کردووە.
لە ئێستادا دوو ملیۆن و ٤٠٠ هەزار کچ لە خوێندن دەرچوون. لە بەرامبەردا هەزاران قوتابخانە کە پەروەردەیەکی توندی ئایینییان بۆ کچان هەیە کراوەتەوە بۆ ئەوەی قوتابخانەکان بە مەنهەجی مۆدێرن بگۆڕن؛ ئامانج لێی ڕاهێنانی نەوەی توندڕەو و دژە مۆدێرنیستی دژە زانستە بۆ ئەوەی وەک هێزی کاری هەرزان و سەربازی ئەگەری بۆ ململانێکانی داهاتوو خزمەت بکەن.
یونسکۆ هۆشداری داوە کە ئەگەر ئەم ڕەوتە بەردەوام بێت، تا ساڵی ٢٠٣٠ کەمیی زیاتر لە ٢٥ هەزار مامۆستا و پەرستاری ژن دروست دەبێت، ئەمەش بە شێوەیەکی کاریگەر سیستەمی تەندروستی وڵاتەکە پەکدەخات. قەیرانی تەندروستی دەروونی ژنانیش ڕەنگدانەوەی ئەم توندوتیژییە پێکهاتەییەیە. لە هەر دە ژن حەوت ژن تەندروستی دەروونی خۆیان بە “خراپ” یان “زۆر خراپ” وەسف دەکەن. ڕێژەی مردنی دایکان لە هەر ١٠٠ هەزار منداڵی زیندوو لەدایک بوون گەیشتووەتە ٦٣٨ کەس، کە یەکێکە لە بەرزترین ڕێژەی مردن لە جیهاندا.
ڕاپۆرتی نەتەوە یەکگرتووەکان نزیکەی دوو لەسەر سێی دانیشتوانی ئێستای ئەفغانستان لە دوای ساڵی ٢٠٠١ لەدایکبوون و ئێستا هیچ ڕێگایەکی ڕوون بۆ خۆشگوزەرانی لە پێشیان نابینن. ئەم دانیشتووانە گەنج و بێکارە کە ناچارن بە شێوەیەکی نایاسایی بەرەو ئێران یان پاکستان هەڵبێن، نموونەیەکی سەرەکی سوپای یەدەگی کرێکاریی سیستەمی سەرمایەداری جیهانییە. لە مانگی تەمموزی ٢٠٢٦دا نۆزدە کرێکاری ئەفغانی کە بە شێوەیەکی نایاسایی گەشتیان کردبوو بۆ ئێران بۆ دۆزینەوەی کار و پارچە نانێک بۆ بنەماڵەکانیان بەهۆی گەرمای سووتێنەر و کەمی ئاوەوە گیانیان لەدەستدا. ئەم کارەساتە تەنیا ڕووداوێکی کارەساتبار نەبوو؛ نیشانەیەکی سیستماتیکی قەیرانی پێکهاتەیی ئابووری ئەفغانستانە.
زۆربەی ئەوانەی بەهۆی تیرۆر و هەژاریی تاڵیبانەوە لە ئەفغانستان هەڵاتوون، کرێکاری گەنج و خوێندەوارن کە لە وڵاتانی دراوسێ و وڵاتانی ڕۆژئاوا بە کەمترین مووچە لە کارە سەخت و ناشارەزاکاندا دامەزراون، بە شێوەیەکی کاریگەر ڕۆڵی کرێکاری هەرزان بۆ سەرمایەداری جیهانی دەگێڕن. ئۆپۆزسیۆنی چەکداری و وەهمی جێگرەوە لە وەها هەلومەرجێکدا، بەشێک لە بازنەی ڕۆژئاوا و تەنانەت هەندێک لە بزووتنەوە چەپەکان، بە هۆی بەرژەوەندییە ناسیۆنالیستییەکانیانەوە، دژایەتی چەکداریی تاڵیبان لە باکووری وڵات و بە تایبەت لە بەدەخشان، وەک بەرەیەکی بەرخۆدان سەیر دەکەن. بەڵام شیکاری چینایەتی ئەوە دەردەخات کە ئەم گروپانە وەک تاڵیبان بەرنامەیەکی پێشکەوتنخوازانە و دیموکراسییان نییە بۆ بەرژەوەندی چینە بێبەشەکانی کۆمەڵگا. شەڕی ناوخۆی بەدەخشان بە شێوەیەکی سەرەکی لەسەر کۆنترۆڵکردنی کانەکانی زێڕ و سامانە سروشتییەکانە و دەستی پاکستانیش لە پشتیوانیکردنی نەیارانی گەندەڵەکانی تاڵیبان و تەنانەت پاشماوەکانی ڕژێمی بوکەڵەی ئەشرەف غانی بە هۆی ناکۆکی لەگەڵ تاڵیبان لەسەر تەحریقی تاڵیبان پاکستان و بزووتنەوەی سەربەخۆیی بەلوچستان دەبینرێت.
ئەم ئۆپۆزسیۆنە کە خۆی ڕابردوویەکی پڕ لە گەندەڵی و پێشێلکردنی مافی مرۆڤ و ئایدۆلۆژیایەکی هاوشێوەی تاڵیبان و داعشی هەیە، ناتوانێت نوێنەرایەتی بەرژەوەندی جەماوەر بکات. گەلی ئەفغانستان بەتایبەت ژنان و گەنجان، تاڵیبانیان ناوێت یان…
٢ جەنگاوەرە گەندەڵەکانی دوێنێ. ئەوەی پێویستە بەدیلێکی ڕادیکاڵە کە لەسەر بنەمای عەلمانی و دیموکراسی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی دامەزراوە. د- تاوانی جەنگ بەبێ دادگاییکردن خاڵێک کە نابێ لەبیر بکرێت ئەوەیە کە لە ماوەی ٢٠ ساڵەی بوونی هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و ناتۆ لە ئەفغانستان، سەربازانی چەند وڵاتێکی ئەندام و هاوبەشی ناتۆ بە ئەنجامدانی تاوانی جەنگ و کوشتنی خەڵکی مەدەنی و پێشێلکردنی مافەکانی مرۆڤ تۆمەتبار کراون. وڵاتانی گەورەی وەک ئەمریکا،
بەریتانیا، ئوسترالیا و هۆڵەندا هێزەکانیان خستۆتە ناو دۆسیەکانی مافی مرۆڤ و تاوانەکانی جەنگەوە. لەگەڵ، ئەمریکا و بەریتانیا بەتایبەتی بنکەیان لە ناوچە ستراتیژییەکانی دەوڵەمەند بە سامانی سروشتیدا دامەزراند و سەرقاڵی تاڵانکردنی یەدەگی ژێرزەمینییەکانی ئەفغانستان بوون، بەتایبەتی کانەکانی یۆرانیۆم و لیتیۆم.
هەروەها دەستیان لە بازرگانیکردن بە ماددە هۆشبەرەکانەوە هەبووە، بەتایبەتی تلیاک. وە ساڵانە سەدان ملیۆن دۆلاریان لەم کارە قازانج دەکرد. بەڵام هیچ کام لەو تاوانبارانە بیانیانە دادگایی نەکران و قەرەبوویان نەکرایەوە و هیچ قەرەبوویەک بۆ قوربانییەکان نەدرا. ئەم بێ تانەدان بەو مانایەیە کە هەمان تاوانبارانی ناوخۆی دوێنێ و ئەمڕۆش هێشتا خەریکی خۆدزینەوەن، لە وڵاتانی ڕۆژئاوا وەک “هێزێکی یەدەگی ئیمپریالیزم” دەهێڵرێنەوە بۆ ئەوەی وەک “ئەڵتەرناتیڤ” دژی تاڵیبان بەکاربهێنرێت ئەگەر سەرپێچی فەرمانەکانی واشنتۆن بن. دیپۆرتکردنەوەی کۆچبەران و ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی ئەوروپا لەگەڵ تاڵیبان
