بەشێک لەمێژووی ژنانی فەیلەسوف دیدو فکرە فەلسەفی یەکانیان !
وەرگێڕانی /ئاوات ڕەسوڵ
ژنانی فەیلەسوف زۆرن، چ بە درێژایی مێژوو و چ لە فەلسەفەی هاوچەرخدا.
هەرچەندە فەلسەفە لە مێژە کەسایەتییە پیاوەکان زاڵ بووە، بەڵام بەشدارییەکانی ژنە فەیلەسوفەکان زۆرن و بەرچاون. لێرەدا تێڕوانینێکی گشتی ورد دەخەینەڕوو:
ژنانی فەیلەسوف لە مێژوودا
هێپاتیای ئەسکەندەریە (نزیکەی ٣٥٠-٤١٥)
هایپاتیا کە بە یەکێک لە یەکەم ژنە فەیلەسوف و بیرکارەکان دادەنرێت، لە ئەسکەندەریە وانەی فەلسەفەی نیوپلاتۆنی دەگوتەوە.
هێلۆیس (نزیکەی ١١٠٠-١١٦٤)
فەیلەسوف و ئیلاهیناسێکی سەدەی ناوەڕاستە، بە نامەنووسی لەگەڵ پیتەر ئەبێلارد ناسراوە، بیری لە خۆشەویستی و ئەخلاق و ئایین دەکردەوە.
ئیمیلی دو شاتێلێت (١٧٠٦-١٧٤٩)
فەیلەسوف و بیرکارێکی فەرەنسی، وەرگێڕان و سەرنجی لەسەر نیوتن داوە، بەشداری لە فەلسەفەی زانستدا کردووە.
ماری وۆڵستۆنکرافت (١٧٥٩-١٧٩٧)
فەیلەسوفی ئینگلیزی، پێشەنگی فێمینیزم، نووسەری کتێبی *پاڵپشتیکردنی مافەکانی ژن* (١٧٩٢)، پاڵپشتی یەکسانی جێندەری دەکرد.
سیمۆن دی بۆڤوار (١٩٠٨-١٩٨٦)
فەیلەسوفی ئیگزیستانسیالیستی فەرەنسی، نووسەری *ڕەگەزی دووەم*، بەرهەمێکی سەرەکی لەسەر بارودۆخ و ئازادیی مێینە.
ژنانی فەیلەسوفی هاوچەرخ
جودیس باتلەر
فەیلەسوفی ئەمریکی، بە کارەکانی لەسەر ڕەگەز و تیۆری کەیر و فەلسەفەی سیاسی ناسراوە.
مارتا نوسبام
فەیلەسوفی ئەمریکی، پسپۆڕی ئەخلاق و فەلسەفەی سیاسی و فەلسەفەی ئەخلاقی.
هانا ئارێنت (١٩٠٦-١٩٧٥)
فەیلەسوفی سیاسی ئەڵمانی، بەناوبانگە بە ڕەنگدانەوەکانی لەسەر تۆتالیتاریزم و ئازادی و بارودۆخی مرۆڤ.
سیمۆن وایل (١٩٠٩-١٩٤٣)
فەیلەسوفی فەرەنسی، بە نووسینەکانی لەسەر ڕۆحانیەت و دادپەروەری کۆمەڵایەتی و فەلسەفەی سیاسی ناسراوە.
گرنگی و دانپێدانان
زۆرجار ژنە فەیلەسوفەکان بۆ بەدەستهێنانی دانپێدانان ناچاربوون بەرەنگاری بەربەستە کۆمەڵایەتی و دامەزراوەییەکان ببنەوە.
ئەمڕۆ خاوەنی پۆستی ئەکادیمی بەناوبانگن و چالاکانە بەشداری لە مشتومڕە فەلسەفیەکان دەکەن لە بوارە جیاوازەکاندا: ئەخلاق، سیاسەت، ئیپیستمۆلۆژی، فەلسەفەی زمان، فێمینیزم و هتد.
ئەنجام
بەڵێ، ژنانی فەیلەسوفی زۆر هەن و هەبوون. ڕۆڵی ئەوان لە دەوڵەمەندکردنی جۆراوجۆری دیدگاکان لە فەلسەفەدا زۆر گرنگە. دانپێدانانیان بە تێپەڕبوونی کات گەشەی کردووە، و بەردەوامن لە کاریگەرییەکی قووڵ لەسەر بیری هاوچەرخ.
ژیاننامەی سەرەکی بەشێک لەم فەیلەسوفانە
لێرەدا ژیاننامەی سەرەکی و پوختی هەندێک لە ژنە فەیلەسوفە سەرەکییەکان دەخەینەڕوو کە پێشتر باسمان کرد، کە تیشکیان خستۆتە سەر ژیان و بەشداریکردن و بەرهەمە سەرەکییەکانیان:
1. هێپاتیای ئەسکەندەریە (نزیکەی 350-415)
ژیاننامە:
هایپاتیا فەیلەسوف و بیرکار و فەلەکناسی یۆنانی بووە و خەڵکی ئەسکەندەریە. کچی فەیلەسوف تیۆن بووە، سەرکردایەتی قوتابخانەی نیۆپلاتۆنی لە ئەسکەندەریە کردووە. ئەو بە فێرکردنی بیرکاری و فەلسەفە ناسراوە، هەروەها بە ڕۆڵی لە گواستنەوەی زانستی کۆن ناسراوە.
بەشدارییەکانی: کاری لەسەر بیرکاری و فەلەکناسی و فەلسەفەی نیوپلاتۆنی کردووە. زۆرجار هیپاتیا وەک فیگەرێکی حیکمەت و عەقڵانییەت لە بەرامبەر تەمومژاویدا سەیر دەکرێت.
بەرهەمەکان:
هیچ کام لە بەرهەمە نووسراوەکانی لە ژیاندا نەماون، بەڵام کاریگەری لەسەر خوێندکارەکانی و نەریتی فەلسەفی هەبووە.
2- ئیمیلی دو شاتێلێت (1706-1749)
ژیاننامە: بیرکار و فیزیازان و فەیلەسوفێکی فەرەنسی، ئیمیلی دو شاتلێت بە وەرگێڕان و شرۆڤەکانی لەسەر نیوتن بۆ زمانی فەرەنسی ناسراوە. هەروەها هاوڕێی ڤۆڵتێر بوو.
بەشدارییەکان:
ڕۆڵێکی سەرەکی بینیوە لە بڵاوکردنەوەی بیرۆکە زانستییەکانی سەدەی ١٨ و بیری لە سروشتی زانست و فەلسەفە کردەوە.
بەرهەمە سەرەکییەکان:
دامەزراوەکانی فیزیا (١٧٤٠)، وەرگێڕان و شرۆڤە لەسەر کتێبی Principia Mathematica ی نیوتن.
3. ماری وۆڵستۆنکرافت (1759-1797)
ژیاننامە: فەیلەسوف و نووسەرێکی ئینگلیزی، پێشەنگێکی فێمینیزمی مۆدێرن. بانگەشەی بۆ پەروەردەی ژنان و مافی یەکسانی کرد.
بەشدارییەکان:
بە جەختکردنەوە لەسەر عەقڵ و پەروەردە وەک ئامرازی ڕزگاری، بناغەکانی فێمینیزمی دانا.
بەرهەمە سەرەکییەکان:
چەسپاندنی مافەکانی ژن (١٧٩٢).
4– سیمۆن دی بۆڤوار (1908-1986)
ژیاننامە: فەیلەسوف و نووسەر و فێمینیستێکی فەرەنسی، کەسایەتییەکی سەرەکی لە بوونگەراییدا. پەیوەندییەکی فیکری و کەسی لەگەڵ ژان پۆڵ سارتەر پاراست.
بەشدارییەکان:
شیکارییەکانی بۆ بارودۆخی مێینە کاریگەرییەکی قووڵی لەسەر بیری فێمینیست و بوونگەرایی هەبوو.
بەرهەمە سەرەکییەکان:
سێکسی دووەم (١٩٤٩)، هاتنی تەمەن (١٩٧٠).
5. هانا ئارێنت (1906-1975)
ژیاننامە:
فەیلەسوفی سیاسی ئەڵمانی کە دوای سەرهەڵدانی نازیزم پەنای بۆ ئەمریکا برد. لە ژێر دەستی هایدگەر و جاسپێرس خوێندوویەتی.
بەشدارییەکان:
تۆتالیتاریزم و سروشتی دەسەڵات و ئازادی و بەرپرسیارێتی سیاسی شیکردەوە.
بەرهەمە سەرەکییەکان:
سەرچاوەی تۆتالیتاریزم (١٩٥١)، بارودۆخی مرۆڤ (١٩٥٨).
6. جودیس باتلەر (لەدایکبووی ساڵی 1956)
ژیاننامە: فەیلەسوفی ئەمریکی هاوچەرخ، مامۆستا لە زانکۆی کالیفۆرنیا، بێرکلی.
بەشدارییەکان:
تیۆریستێکی جێندەر بوو، شۆڕشی لە بیرکردنەوەدا کرد لەسەر ناسنامە، ڕەگەز و ئەنجامدان.
بەرهەمە سەرەکییەکان:
کێشەی جێندەر (١٩٩٠)، جەستە گرنگەکان (١٩٩٣).
7- مارتا نوسباوم (لەدایکبووی ساڵی 1947)
ژیاننامە: فەیلەسوفی ئەمریکی تایبەتمەندە لە ئەخلاق و فەلسەفەی سیاسی و فەلسەفەی ئەخلاقی.
بەشدارییەکان:
ئەو تیۆری توانای پەرەپێدا، کە ڕێبازێکی نۆرماتیڤە بۆ هەڵسەنگاندنی خۆشگوزەرانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی.
بەرهەمە سەرەکییەکان:
سنوورەکانی دادپەروەری (٢٠٠٦)، ناسکی چاکە (١٩٨٦).
ئەگەر بتەوێت دەتوانم قووڵتر بچمە ناو یەکێک لەم ژیاننامەیانەوە یان بڕگە و شیکارییەکانی بەرهەمە سەرەکییەکانیانتان بۆ دابین بکەم.
