مەبەستمان لە شۆڕش چییە؟
کەیسی فۆرسیت ڕوونیدەکاتەوە بۆچی شۆڕشەکان ڕوودەدەن و بۆچی گۆڕانکارییە مەزنە کۆمەڵایەتییەکان هەمیشە توندوتیژییان تێدایە.
دانپێدانانێکی بەرفراوان هەیە کە کێشەی قووڵ هەن لەگەڵ شێوازی ڕێکخستنی کۆمەڵگا.
کۆمەڵکوژی لە غەززە، قەیرانی کەشوهەوا، هاتنە سەرکاری دۆناڵد ترامپ و ڕاستڕەوە توندڕەوەکان، هەموویان جەخت لەسەر ئەمە دەکەنەوە.
سۆسیالیستەکان دەڵێن ئێمە پێویستمان بە شۆڕشە. واتای چییە؟
شۆڕشەکان زۆرجار وەک توندوتیژ و پشێوی وەسف دەکرێن. بەڵام ئەوەی کە تایبەتمەندییان پێدەبەخشێت، جوڵانی جەماوەرێکی زۆرە بۆ گۆڕینی کۆمەڵگا لەلایەن خۆیانەوە. لیۆن ترۆتسکی شۆڕشگێڕی ڕووسی شۆڕشی وەک “چوونە ژوورەوەی زۆرەملێی جەماوەر بۆ ناو سنووری حوکمڕانی بەسەر چارەنووسی خۆیان” وەسف کردووە.
شۆڕشەکان دەرەنجامی قەیرانێکی قووڵن لە کۆمەڵگادا. لینین وتەیەکی بەناوبانگی هەبوو کە دەیگوت دۆخێکی شۆڕشگێڕی پێویستی بە ناتوانایی زۆرینەی خەڵک بوو بۆ بەردەوامیدان بە ژیان “بە شێوە کۆنەکە”، لەگەڵ ناتوانایی ئەوانەی لە دەسەڵاتدان بۆ بەردەوامیدان بە حوکمڕانی “بە شێوە کۆنەکە”، کە دەبێتە هۆی دابەشبوون لەسەرەوەی کۆمەڵگا.
جیهانی مۆدێرن بە شۆڕش دروستکرا. سەرهەڵدانی سەرمایەداری پێویستی بە شۆڕش بوو لە ئەوروپا لە پشێوییەکانی ناوەڕاستی ساڵانی ١٦٠٠ لە ئینگلتەرا کە باڵادەستی پەرلەمانی دامەزراند تا شۆڕشی فەرەنسا. شۆڕشە دژە کۆلۆنیالیستەکان لە ناوەڕاستی سەدەی بیستەمدا ئەفریقا و ئاسیایان گرتەوە.
هەر شۆڕشێک توخمێکی توندوتیژی تێدایە، نەک بەهۆی کردەوەکانی شۆڕشگێڕانەوە بەڵکوو لەبەر ئەوەی هەر تەحەدایەکی گەورە بۆ بەرژەوەندییەکانی چینی فەرمانڕەوا بە سەرکوتکردن و توندوتیژی وەڵام دەدرێتەوە.
دەستگیرکردنە بەرفراوانەکانی لایەنگرانی Palestine Action لە بەریتانیا، کە وەک ڕێکخراوێکی تیرۆریستی دەستنیشانکراوە، نیشان دەدات چۆن سەرکوتکردنی دەوڵەت بەکاردێت بۆ پاراستنی بەرژەوەندییەکانی سیستەمەکە.
بە شێوەیەکی ڕۆژانە، پۆلیس بەکاردێت بۆ شکاندنی هێڵی ناڕەزایەتی کرێکارانی مانگرتوو و بۆ سەرکوتکردنی بەرخۆدانی چینی کرێکار.
پۆلیس و سوپا ناوەندی بنەرەتی دەزگای دەوڵەتن. هەرچەندە دەوڵەت خۆی وەک هێزێکی سەربەخۆ کە “لەسەرەوەی” کۆمەڵگادا بوونی هەیە نیشان دەدات، بەڵام خزمەتی بەرژەوەندییەکانی چینی سەرمایەدار دەکات چونکە ئەوان کۆنترۆڵی ئەو ئابوورییە دەکەن کە دەوڵەت پشتی پێدەبەستێت.
دوای شۆڕشی میسر لە ساڵی ٢٠١١دا، سوپا بوو کە کاری کرد بۆ دامەزراندنەوەی دیکتاتۆرییەتێکی بکوژ بۆ کۆتاییهێنان بە مانگرتن و خۆپیشاندانە بەردەوامەکان کە هەڕەشەیان لە بەرژەوەندییەکانی سەرمایەداری لە میسر دەکرد.
سەربازییەکان ئامادەن توندوتیژی بەکاربهێنن تەنانەت دژی حکومەتێکی هەڵبژێردراوی دیموکراسی.
نموونەی سەرەکی ئەمە ئەوەیە کە لە شیلی لە ساڵی ١٩٧٣ ڕوویدا، کاتێک حکومەتی ئەلێندێ لەلایەن چینی فەرمانڕەواوە وەک هاندەرێک نەک سەرکوتکەر بۆ بزووتنەوەی کرێکارانی جەنگاوەر سەیر دەکرا. لە ئەنجامدا، لەلایەن ژەنەڕاڵەکانەوە ڕووخێنرا، کە سەرپەرشتی دیکتاتۆرییەتێکی ڕاستڕەوی دڕندانەیان کرد کە هەموو ئۆپۆزسیۆنێکی چەپ و یەکێتییەکانی کرێکارانی تێکشکاند.
ئەمە واتای وایە کە هەر تەحەدایەک بۆ سەرمایەداری پێویستی بە ڕووبەڕووبوونەوە هەیە نەک تەنها لەگەڵ هێزی ئابووری چینی فەرمانڕەوا بەڵکوو لەگەڵ هێزە چەکدارەکانیش کە دەیپارێزن.
شۆڕشەکان بە دەگمەن سەرکەوتوو دەبن بەبێ ئەوەی پلە و پاییەکانی سوپا بەلای خۆیاندا ڕابکێشن یان بێلایەنیان بکەن، بە پێچەوانەی ڕووبەڕووبوونەوەی چەکداری ڕاستەوخۆ لەگەڵیاندا. لەبەر ئەم هۆکارە، توندوتیژی شۆڕشگێڕی دەتوانێت زۆر کەم بێت—ئاراستەکراو بێت بەرامبەر ئەوانەی کە توندوتیژی بەکاردێنن بۆ هەوڵدان بۆ پاراستنی سیستەمی کۆن دژی زۆرینەی زۆر کە دەیانەوێت نەمێنێت.
ئەوەش لە شۆڕشی ئۆکتۆبەری ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ ڕوویدا. هێندە کەم کەس ئامادە بوون بەرگری لە ڕژێمی کۆن بکەن کە هیچ کەسێک نەکوژرا لە کاتی ڕاپەڕینەکەدا لە پترۆگراد کە چینی کرێکارانی هێنایە سەر دەسەڵات. ئەوە چینی فەرمانڕەوای کۆن بوو کە شەڕی ناوخۆیی دوای خۆی دەستپێکرد کاتێک داوای پشتگیری لە وڵاتانی ئیمپریالیست کرد بۆ داگیرکردنی ڕووسیا بۆ تێکشکاندنی حکومەتی نوێی کرێکاران.
ئەزموونی دەیان شۆڕشی کرێکاری شکستخواردوو—وەک ئەڵمانیا لە ١٩١٩، ئیسپانیا لە ١٩٣٦، هەنگاریا لە ١٩٥٦، شیلی لە ١٩٧٣—سەلماندوویەتی کە هەر تەحەدایەکی گەورە هەمیشە دەبێتە هۆی توندوتیژترین کاردانەوە لەلایەن چینی فەرمانڕەواوە، کە کوشتاری بەکۆمەڵ بەکاردێنن بۆ پاراستنی حوکمڕانی خۆیان.
شۆڕش لەبارەی هێنانی توندوتیژییەوە نییە. لەبارەی کۆتاییهێنان بە توندوتیژییەوەیە. ئێمە ڕووبەڕووی سیستەمێک بووینەتەوە کە شەڕی کارەساتبارتر و کۆمەڵکوژی زیاتر دەهێنێت. هانی توندوتیژی ڕەگەزپەرستانە و هێرشکردنە سەر کەسانی LGBTIQ+ دەدات بۆ پاراستنی حوکمڕانی خۆی. و ڕۆژانە توندوتیژی بەکاردێنێت دژی مانگرتووان و خۆپیشاندەران بۆ پاراستنی قازانجەکانی و پاراستنی نەهامەتی و نایەکسانی کە سیستەمەکە پشتی پێدەبەستێت.
کام جۆر لە شۆرش؟
جیاوازییەکیش هەیە لە نێوان شۆڕشێک کە نوخبەی سیاسیی ئێستا دەگۆڕێت و یەکێک کە سیستەمی کۆمەڵایەتی خۆی دەگۆڕێت.
کاتێک تەنها شێوەی حوکمڕانی یان ڕژێم دەگۆڕێت، ئەمە پێی دەوترێت شۆڕشێکی سیاسی.
بۆ نموونە، شۆڕشەکانی میسر و توونس لە ساڵی ٢٠١١دا دیکتاتۆرەکانیان ڕووخاند، بەڵام کۆنترۆڵی کارگەکان لە دەستی سەرمایەدارەکاندا مایەوە.
شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی گواستنەوەی دەسەڵات لە چینێکەوە بۆ چینێکی تر لەخۆدەگرێت.
شۆڕشەکانی ئینگلتەرا لە ساڵانی ١٦٠٠ و فەرەنسا لە ١٧٨٩دا شۆڕشی کۆمەڵایەتی بوون چونکە پاشایەتییە فیۆداڵییەکانیان لەناوبرد و ڕێگەیان بۆ حوکمڕانی سەرمایەداری کردەوە.
لەژێر سیستەمی سەرمایەداریدا، زۆرێک لە شۆڕشەکان وەک تەحەدایەک بۆ نوخبەی سیاسی دەستپێدەکەن. بەڵام لە کاتی ئەم شەڕەدا، دەسەڵاتی چینی کرێکار دەتوانێت وەک جێگرەوەیەک بۆ سیستەمی سەرمایەداری سەرهەڵبدات.
ئەمە ئەگەری ئەوە دەوروژێنێت کە شۆڕشی سیاسی ببێتە شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی کە حوکمڕانی چینی سەرمایەدار بە حوکمڕانی چینی کرێکار بگۆڕێت، کە دەتوانێت کۆمەڵگا بە شێوەیەکی دیموکراسی لەسەر بنەمای پێویستی نەک قازانج ڕێکبخات.
شۆڕشی ڕووسیا لە ساڵی ١٩١٧ نموونەی ئەمە بوو. لە شوباتی ئەو ساڵەدا، مانگرتنی بەرفراوان و یاخیبوون دیکتاتۆریەتی قەیسەریان ڕووخاند. بەڵام خاوەن زەوییەکان هێشتا کۆنترۆڵی زەوییان دەکرد، سەرمایەدارەکان هێشتا خاوەنی کارگەکان بوون و حکومەتی کاتیی نوێ بەردەوام بوو لەو شەڕەی کە خەڵکی ناچار کردبوو ڕاپەڕن.
بەڵام لە ماوەی چەند مانگی دواتردا، کرێکاران، جووتیاران و سەربازان لە ڕێگەی سۆڤیەتەکانەوە ( واتە ئەنجومەنەکان – شوراکان) دەزگای دەسەڵاتی خۆیان بنیات نا. ئەمە دۆخێکی دوو دەسەڵاتی دروست کرد کە پرسیاری ئەوەی وروژاند کە ئایا چینی سەرمایەدار یان چینی کرێکار کۆمەڵگا بەڕێوە دەبات. لە ئۆکتۆبەردا، لەژێر سەرکردایەتی پارتی بەلشەڤیکدا، سۆڤیەتەکان دەسەڵاتی دەوڵەتیان گرتە دەست.
لابردنی سەرمایەداری پێویستی بە شۆڕشێکی کۆمەڵایەتی لەم شێوەیەیە. تەنها بە پەرەپێدانی هێزی چینی کرێکار بۆ تەحەدای سیستەمەکە، سۆسیالیزم و گۆڕانکارییە بنەڕەتییەکانی پێویست دەکات و ئیمکانی هەیە.
نووسینی: کەیسی فۆرسیت (Casey Forsyth)
خانەی وەرگێرانی: ناوەندی گاورباغی – بۆ هزر و هۆشیاریی سۆسیالیستی
تێ بی نی /ئەم بابەتە لە واڵی سۆسیالیستە شۆڕشگێڕەکان وەرگیراوە بەسوپاسەوە