گاڵتەکردن بەچارەنووسی داهاتووی خەڵکەهەڵبژاردنی پەرڵەمانی گاڵتەجاڕی چونکە ناتوانێت ژیانێکی باشتر بۆ خەڵکی کرێکاروزەحمەتکێشی عێراق وکوردستان بەدی بهێنێت !!
واتەی پەرڵەمان و هەڵبژاردن ومێژووەکەی
بابزانین سەرەتای پەڕڵەمان و هەڵبژاردن بۆچی هاتەکایەوە ؟
لەچەند سەدە لەمەوبەر پاشاکان وسەرۆکەکان بۆ پاراستنی دەسەڵاتی خۆیان چەند کەسیان لەدەوری خۆیان کۆ دەکردەوە وەک ڕاوێژکردن و گفتۆکردن پێیان بەڵام بڕیارەکان وفەرمانەکان تەنها پاشا و سەرۆکەکان دەریان دەریان دەکرد ئەو ئەنجومەنەی دامەزرابوو تەنها لەپێناوی پاراستنی هێزو دەسەڵاتەکانی پاشا و سەرۆکەکان بووە .
هەڵبژاردنی پەرڵەمان سەرەتای مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵى ١٣٠٧ ز یەكەم پەرلەمان لە وڵاتی فەڕەنسا دەستی پێکرد بەناوى پەرلەمانى پاریس كە پێشترناوەکە بە ئەنجومەنى پادشا ناسرابوو, لە شانشینى یەكگرتوو لە ساڵى ١٧٠٧ دواى یەكگرتنى ئینگلترا و سكۆتلندا كە بە پەیمانى یەكگرتن ناسراوە پەرلەمان دامەزرا.
لە ئەڵمانیا لە دواى دامەزراندنى ئیمپراتۆریەتى ئەڵمانى لەساڵى 1871 پەرلەمان دامەزرا, مێژوى هەڵبژاردنیش دەگەڕێتەوە بۆ چەند سەدەیەك لەمەوبەر, یۆنانیەكان و ڕۆمانەكانیش هەڵبژاردنیان هەبووە بەڵام مەرج نیە بەم شێوە مۆدێرنە بوبێت، سەرەتا هەڵبژادن تەنها بۆ خاوەن سامان ودەسەڵاتدارەکان بووە کە دەنگ بدەن بەربژێرانیش لەلایەن بنەماڵەکانی دەسەڵاتدارانەوە بووە .
هەتا سەردەمانێک جوتیارو زەحمەتکێشەکان بۆیان نەبووە بەشداری هەڵبژاردن ودەنگ دان بکەن ,دواتر گۆڕانکاری بەسەرداهاتووە بەهۆی شۆڕش وبزوتنەوەکانی خەڵکی کرێکارو زەحمەتکێشەوە .
دواتر تەنها پیاوان بۆیان هەبوو دەنگ بدەن لەهەڵبژاردن ژنان بۆیان نەبوو دەنگ بدەن !
لە سوید، مافی دەنگدانی مەرجداری ژنان لە سەردەمی ئازادی (1772_1718) و هەروەها لە نیوجێرسی شۆڕشگێڕانە و سەرەتای سەربەخۆیی (1807_1776) دا کاری پێدەکرا .
یەکەم وڵات کە تا ئێستا بەردەوام ڕێگەی بە ژنان داوە دەنگ بدەن، دوورگەکانی پیتکارن بوو لە ساڵی 1838.
بۆ یكەمجار (بارۆن دى مۆنتسكۆ و چارلس دى سكۆندت) ى فرنسى ساڵى 1748 لە كتێبى Spirit of Law دا باسى هەڵبژاردنى ئازاد دەكەن بەڵام لەبەر ئەوەى نوسینەكانى دى مۆنتسكۆ لەلایەن كەنیسەوە رقابەى خرابووە سەر نەیانتوانى چاپى بكەن تا ساڵى 1750 (تۆماس نیوجنت) ى بەریتانى وەریگێڕایە سەر زمانى ئینگلیزى و چاپیكرد و دوواتر بۆ چەندین زمانى تر وەرگێڕدرا,.
شانشینی هاوایی کە لە سەرەتادا لە ساڵی 1840 مافی دەنگدانی گشتگیری هەبوو، لە ساڵی 1852 ئەمەی هەڵوەشاندەوە و دواتر لە ساڵی 1898 لەلایەن ئەمریکاوە لکێندرا ساڵانێک دوای ساڵی 1869، ژمارەیەک پارێزگا کە لە ژێر دەستی ئیمپراتۆریەتی بەریتانیا و ڕووسیادا بوون، مافی دەنگدانیان بە ژنان بەخشی و هەندێک لەوانە لە قۆناغێکی دواتردا بوونە نەتەوەی خاوەن سەروەری، وەک نیوزلەندا و ئوسترالیا و فینلاند. هەروەها چەندین ویلایەت و ناوچەی ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا، وەکوو ویلایەتی وایۆمینگ (1869) و یوتا (1870)، مافی دەنگدانیان بە ژنان بەخشی.
ئوسترالیا لە ساڵی 1894ەوە مافی دەنگدانی بە هەموو ژنان بەخشی، هەروەها لە ساڵی 1895ەوە مافی خۆکاندیدکردن بۆ پەرلەمان، لە کاتێکدا پەرلەمانی فیدراڵی ئوسترالیا مافی دەنگدان و خۆکاندیدکردنی بۆ هەڵبژاردن لە ساڵی 1902دا بەخشی (هەرچەندە ڕێگەی بە دوورخستنەوەیەکی دا لە “خەڵکی ڕەسەن”).
کەنەدا (1917)، ئەڵمان (1918)، بەریتانیا (لە ساڵی 1918 بۆ هەندێک لە ژنان،و لە ساڵی 1928 بۆ هەموو ژنان یاسایی کرا)، ئۆتریش، هۆلەند (1919) و ئەمریکا (1920). ئیستسنایەکی بەرچاو لە ئەوروپادا فەرەنسە بوو، کە ژنان نەیانتوانی تا ساڵی 1944 دەنگ بدەن،لە یۆنان مافی دەنگدانی یەکسان بۆ ژنان تا ساڵی 1952 لەوێ بوونی نەبووە، هەرچەندە لە ساڵی 1930ەوە، ژنانی خوێندەوار توانیان دەنگ بدەن لە هەڵبژاردنە ناوخۆییەکان).
لە سویس لە ساڵی 1971ەوە ژنان دەیانتوانی لەسەر ئاستی فیدراڵی دەنگ بدەن و لە نێوان ساڵانی 1959 بۆ 1990 ژنان مافی دەنگدانیان لەسەر ئاستی کانتۆنە ناوخۆییەکان بەدەستهێنا. دوایین دەسەڵاتی دادوەری ئەوروپا کە مافی دەنگدانیان بە ژنان بەخشی، لیختنشتاین لە ساڵی 1984 و کانتۆنی ئەپێنزێل ئینێررۆدنی لە سویس لەسەر ئاستی ناوخۆیی لە ساڵی 1990، جگە لە شاری ڤاتیکان کە هێشتا دەنگدەرێکی تایبەت بە پیاوانی هەیە (تەنها لە کاردیناڵەکان پێکهاتووە).
هەر گۆڕانکارێکی باشتروپێشکەوتنخوازی ڕوویدابێت بەهۆی هەبوونی پەڕلەمانەوە نەبووە بەڵکو بەهۆی شۆڕش وڕاپەڕین هاودەنگی بزوتنەوەی جەماوەری خەڵکەوەبووە کەتوانیوێتی گۆڕانکاری بکات کە خەڵکی جوتیاروکرێکاروژنان توانیویانەبەشداربن لەهەڵبژاردن ودەنگدان ئەگەر شۆڕشی ڕێنسانس وڕیفۆرمی کۆمەڵایەتی لەڕێگەی شۆڕش وڕاپەڕینی خەڵکی فەرەنسا و وڵاتانی تر ڕوونەدابایە دەبوایە ژنان ئێستاش بەشداری دەنگدان وهەڵبژاردن نەکەن بەپێی یاساکانی دەسەڵاتداران دەبوایە خەڵکی کرێکاروجوتیاروزەحمەتکێش بەشداری نەکەن چونکە ڕێگەیان پێنەدەدرا بەپێی یاساکانی دەسەڵاتدارانی کەنیسە وئایینەکان .
گرنگی هەڵبژاردن و دەنگدان لە هەبوونی دیموکراسی ڕاستەقینەی کۆمەڵگەدایە کە ڕاستەوخۆ خەڵک بەشداربێت لەبڕیار وئیدارەدانی کۆمەڵگەیدا نەک هەڵبژاردنی چەندین کەس بۆ ئەوەی ببنە بازرگان وسەرمایەدار بەڵام خەلکیش بێ ماف وئازادی بێت.
لاى ئێمە چەندین سەدە دواى دروستبون و هاتنەكایەى پەرلەمان و هەڵبژاردن تازە دێین دەسەڵاتى بنەماڵەو سەرۆك دەپەرستن ئەندام پەرلەمانەكان لەکوردستان وعێراق هیچیان هەڵبژێرراوو نوێنەرى خەڵک نین, بەڵكو لەلایەن حیزبەكانەوە وسەرۆکی خێڵەکانەوە دانراون وڕاسپێندراون ، ئەندامى حیزبن یا ناسیاوو خزمى بەرپرسەكانن, لەجیاتى ئەوەى نوێنەرى خەڵك بن.
هەرئەمەشە کە نەتواندراوە پەڕلەمان ببێتە کلێلی هێنانەدی ژیانێکی باشتر بۆخەڵکی کرێکاروزەحمەتکێش ئەوەی لەئەوروپاو وڵاتانی پێشکەوتووش بەدەست هێندراوە زیاتر بەهۆی شۆڕش ونارەزایەتییە جەماوەرییەکانی خەڵکەوە بووە کە بۆتە فشارێکی جدی لەسەر دەسەڵاتەکان ئەوجا گۆڕانکارییان کردووە.
لەعێراق وکوردستان دە ملێۆن کەسە کارتی دەنگدانی وەرنەگرتۆتەوە، بەبێ ئەژمارکردنی دەنگە پوچەڵەکان و بەو هەموو ساختە و دەنگ کڕینەوە ئینجا لە%٥٥ بەشداربون کە حیزبە دەسەڵاتدارو حیزبەکانی تر چەندەها درۆ و فێڵ وپارەیان بەخشیوەتەوە و هەڕەشەیان لەخەڵک کردوە کەدەبێ دەنگ بدەن ئەوجا ئەو ڕێژەیە بۆتە ٪٥٥ بە دڵنیایی ئەگەر خەڵک ئازاد بووە و هیچ جۆرە فشاروترسێکی لەسەر نەبایە ئەو ڕێژە زۆر کەمتر بووە.
دەرئەنجام /
تارمایی ناڕەزایەتێکی زۆر سەرتاپایی کۆمەڵگەی داپۆشیوە کە دژ بە سەرجەم سییستەم و دەسەڵات وحیزبەکانیش ئەم ناڕازییە، هەنگاو بەهەنگاو ئەم ناڕەزایەتییە زیاتر هاودەنگیش دەبێت بەرەو ناڕەزایەتی فراوانتر پڕ کاریگەرتر .
بۆیە هەنگاوی بایکۆتی جەماوەری خەڵک بە هەنگاوێکی زۆر بەجێ ودروست و خەباتێکی مەدەنیانە زانیوە بۆ ئەوەی ئەو دەسەڵاتە دزوگەندەڵ وچەوسێنەرە ڕیسوا وشەرمەزاربکرێت.
لێرەوە بانگەوازی ئازادیخواز ویەکسانیخواز ومرۆڤ دۆستان دەکەین کە پێویستە هاودەنگ وپشتیوانی خواست وداواکارییەکانی خەڵکی ناڕازی بین ڕاستگۆیانە و بەبێ مەرج وبەبێ هێچ جۆرە رژەوەندییەک بەگژ ئەو دەسەڵاتەچەوسێنەرو دزو سەرکوتگەرەدابچینەوە بەرەی نارەزایەتییەکان یەکگرتوو وهاودەنگ بکەین لەناو تێکۆشانی هاودەنگی دا .
بژی تێکۆشانی هاودەنگی جەماوەری