کۆیلە خاوەنی هیچ مافێک نییە و ڕاپەڕین لەدژی دەسەڵاتی تەواوی خاوەنەکەیە!
ئاوات ڕەسوڵ
تایبەتمەندییە سەرەکییەکان: نەبوونی ئازادی: کۆیلە خاوەنی هیچ مافێک نییە و ملکەچی دەسەڵاتی تەواوی خاوەنەکەیە.
کاڵاکردن: وەک ئۆبژەیەک یان ئامرازێکی ئابووری مامەڵەیان لەگەڵ دەکرێت.
کاری زۆرەملێ: دەبێت هەموو ئەو ئەرکانە ئەنجام بدەن کە ئاغاکەیان داوای دەکات، بەبێ مووچە و دانپێدانان. بنەچە: لە ڕووی مێژووییەوە کۆیلە دەتوانێت دیلێکی جەنگ بێت، کەسێکی قەرزدار بێت، یان تاکێک بێت کە گیراوە و فرۆشراوە.
تەرخانکردنی ناو و ناوی پاشناو لە ڕووی مێژووییەوە پرسیاری ناوی کۆیلەیەک لە پێوەندی لەگەڵ ئاغاکەیدا بەپێی سەردەمەکە نەخشەی تایبەتی پەیڕەو دەکرد:
لە کۆندا:
کۆیلە هەندێک جار ناوی ئاغا یان باپیرەیان هەڵدەگرت، یان بەپێی شوێنی ڕەچەڵەکی خۆیان دەستنیشان دەکران.
هەروەها هەندێک لە وەستاکان ناوی کۆن و بەناوبانگیان بۆ داناوە، یان بە گاڵتەجاڕی یان وەک هەڵبژاردنێکی کولتووری. پەرسیۆس لە کۆلۆنیەکانی فەرەنسا (دوای هەڵوەشاندنەوەی کۆیلایەتی لە ساڵی ١٨٤٨): تۆمارکەرانی مەدەنی بە خەیاڵێکی بەرچاوەوە ناوی بنەماڵەیان بۆ کۆیلە ئازادکراوەکان دانا. هەندێک جار ئاناگرامی ناوی یەکەمی کۆیلە، ئاناگرامی دەستکاریکراوی ناوی ئاغا، یان ناوی یەکەم و کۆتایی ئەوروپییان بەکاردەهێنا.
بەناوبانگترین کۆیلە لە مێژوودا کەسایەتییە سەرنجڕاکێشەکانن کە لە ڕێگەی ڕاپەڕینەکەیان، سەفەرەکەیان، یان خەباتیان بۆ ئازادی خۆیان جیاکردەوە.
کەسایەتییە سەرەکییەکان و یاخیبووەکان بریتین لە سپارتاکۆس، بە یۆنانی کۆن: Σπάρτακος (Spártakos)، بە لاتینی: سپارتاکۆس، گلادیاتۆرێک بوو بە ڕەچەڵەک تراکی کە لەگەڵ کۆیلەکانی گالیکی کریکسوس، گانیکۆس، کاستۆس و ئۆینۆمۆس، جەنگی سێیەمی خزمەتکارییان هان دا، کە گەورەترین ڕاپەڕینی کۆیلە بوو دژی کۆماری ڕۆمانی، لە نێوان ساڵانی ٧٣ بۆ ٧١ پێش زایین.
لە دەرەوەی ڕووداوەکانی شەڕەکەدا زانیارییەکی کەم لەبارەی سپارتاکۆسەوە هەیە. ئەو باسە مێژووییانەی کە لە ژیاندا ماون هەندێک جار دژ بەیەکن و هەمیشە جێی متمانە نین. سەرەڕای ئەوەش سەرچاوەکان لەسەر ئەوە کۆکن کە ئەو پێشتر گلادیاتۆر بووە و سەرکردەیەکی سەربازی بەتوانا بووە.
ئەم یاخیبوونە بابەتی مشتومڕی مێژوویی و سیاسی بووە و لە کۆتایی سەدەی هەژدەهەمەوە سەرهەڵدانەوەی جەماوەری بەخۆیەوە بینیوە. لەلایەن هەندێکەوە وەک نموونەیەک بۆ گەلانی ستەملێکراو یان چینەکانی خەبات بۆ ئازادی خۆیان لە دژی ئۆلیگارشییەکی خاوەن کۆیلە لێکدراوەتەوە، بۆ هەندێک بیرمەندی سیاسی (بەتایبەت کۆمۆنیستەکان) سەرچاوەی ئیلهامبەخش بووە.
دواتر ناوبانگێکی زۆری لە ئەدەب و مۆسیقادا بەدەستهێنا (کامیل سانت سانس لە ساڵی ١٨٦٣دا ئۆڤەرچەرێکی بۆ کارەساتی ئەلفۆنس پاگێس ئامادەکرد)، تەلەفزیۆن و فیلم. فیلمی وەرگێڕانی فیلمی ستانلی کوبریک لە ساڵی ١٩٦٠دا بووە هۆی ئەوەی ناوبانگێکی زۆری هەبێت لەلای خەڵکی گشتی.
سەرەڕای ئەوەش ئەم لێکدانەوەیە لەلایەن مێژوونووسانی هاوچەرخەوە دژایەتی دەکرێت کە ئاماژە بەوە دەکەن کە هیچ باسێکی مێژوویی باس لەوە ناکات کە ئامانجی یاخیبووان کۆتاییهێنان بە کۆیلایەتی لە کۆماری ڕۆمادا بووە و پێدەچێت هیچ کام لە کردەوەکانی سەرکردە یاخیبووەکان بە تایبەتی ئامانجیان ئەم ئامانجە نەبووبێت.[1]
گلادیاتۆرێکی تراکی بوو، سەرکردایەتی گەورەترین ڕاپەڕینی کۆیلەی کرد لە دژی کۆماری ڕۆمانی لە کاتی جەنگی سێیەمی خزمەتکاریدا.
فرێدریک دۆگلاس (١٨١٨-١٨٩٥): لە ئەمریکا لە کۆیلایەتی لەدایک بووە، هەڵاتووە و بووە بە نووسەر و وتاربێژ و کەسایەتی پێشەنگی بزووتنەوەی هەڵوەشاندنەوەی ئەمریکا.
(ویکیپیدیا) هاریەت توبمان (١٨٢٠-١٩١٣): کۆیلەیەکی پێشووی ئەمریکی بوو، چەندین جار ژیانی خۆی خستە مەترسییەوە بۆ ئەوەی دەیان کۆیلەی دیکە لە ڕێگەی هێڵی ئاسنی ژێرزەمینیی نهێنییەوە بەرەو ئازادی ڕێنمایی بکات.
ویکیپیدیا کونتا کینتێ (سەدەی ١٨): مرۆڤێک لە ئەفریقا گیراوە و لە ئەمریکا کۆیلە کراوە، بە ڕۆمانی ڕەگەکانی ئەلێکس هێلی بەناوبانگی جیهانی کردووە.
ویکیپیدیا چارەنووس و سیاسەتی ناوازە ئیسۆپ (سەدەی شەشەمی پێش زایین): نووسەری بەناوبانگی یۆنانی لە ئەفسانە، بە شێوەیەکی نەریتی وەک کۆیلەیەکی پێشوو وەسف دەکرێت.
کۆسەم سوڵتان (١٥٨٩-١٦٥١): بە دیل گیرا و وەک کۆیلەیەک بۆ حەرەمی ئیمپراتۆری عوسمانی برد، وەک ڕێجێنت بووە یەکێک لە بەهێزترین و کاریگەرترین ژنەکانی ئیمپراتۆریەت.
ویکیپیدیا توسانت لۆڤێرتور (١٧٤٣-١٨٠٣): کۆیلەی پێشوو کە بووە سەرکردەی شۆڕشی هایتی، سەرکردایەتی یەکەم ڕاپەڕینی سەرکەوتووی کۆیلەی سەردەمی مۆدێرن دەکات.